İlahiyat Fakültesi Öğrencilerinin Matüridilik Bilgi Düzeylerinin Ölçülmesi: Bir Ölçek Geliştirme ve Uygulama Çalışması


Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: RAMAZAN PEHLİVANOĞLU

Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Abdullah Demir

Eş Danışman: Süleyman Abanoz

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu araştırma, İlahiyat Fakültesi öğrencilerinin Mâtürîdîliğe ilişkin bilgi düzeylerini ölçmeye yönelik geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı geliştirmeyi ve bu yolla öğrencilerin Mâtürîdî düşüncenin temel kelâmî görüşlerine ilişkin bilgi düzeylerini kapsamlı biçimde incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada Mâtürîdîlik, yalnızca tarihsel veya mezhepsel bir aidiyet olarak değil; bilgi, varlık, Tanrı, peygamberlik, iman, kader, âhiret, melek inancı ve hilâfet konularındaki temel yaklaşımları üzerinden sistematik bir düşünce geleneği olarak ele alınmıştır.

Araştırma nicel araştırma deseninde yürütülmüş; bu kapsamda Mâtürîdîlik Bilgi Ölçeği geliştirilmiştir. Ölçek geliştirme sürecinde ilgili literatür taranmış, madde havuzu oluşturulmuş ve uzman görüşleri doğrultusunda kapsam geçerliği sağlanmıştır. Ölçeğin psikometrik özelliklerini değerlendirmek amacıyla Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA), Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA), Madde Tepki Kuramı (IRT) ve Diferansiyel Madde Fonksiyonu (DIF) analizleri uygulanmıştır. AFA ve DFA sonuçları, ölçeğin çok boyutlu bir yapıya sahip olmakla birlikte baskın bir genel bilgi faktörü etrafında bütünleştiğini ve modelin veriye yüksek düzeyde uyum gösterdiğini ortaya koymuştur. Metodolojik açıdan bu bulgu, Mâtürîdîliğin parçalı bir bilgi yığını değil, her bir parçasının (sıfatlar, kader, nübüvvet) diğeriyle organik olarak bağlandığı bütüncül bir düşünce sistemi olduğunun istatistiksel kanıtıdır. IRT analizlerinde iki parametreli lojistik model (2PL) kullanılmış; maddelerin büyük çoğunluğunun yüksek ayırt edicilik değerlerine ve uygun zorluk düzeylerine sahip olduğu belirlenmiştir. Test Bilgi Fonksiyonu, ölçeğin özellikle düşükten orta düzeye uzanan bilgi düzeylerinde daha yüksek ölçme hassasiyeti sağladığını göstermiştir. DIF analizleri ise ölçeğin farklı gruplar arasında ölçme yanlılığı içermediğini ortaya koymuştur. Ölçeğin iç tutarlılığı, KR-20 (Kuder-Richardson 20) güvenirlik katsayısı kullanılarak değerlendirilmiştir. KR-20, 0-1 biçiminde dikotom olarak kodlanmış maddelerden oluşan ölçekler için Cronbach’s Alpha katsayısının özel bir formudur. Genel test için hesaplanan KR-20 güvenirlik katsayısı .953 olup, bu değer testin çok yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermektedir.

Asıl uygulama, 07/12/2025-31/12/2025 tarihleri arasında gerçekleştirilmiş ve ölçek toplam 450 ilahiyat fakültesi öğrencisine uygulanmıştır. Tanımlayıcı analizler, katılımcıların genel Mâtürîdîlik bilgi düzeyinin ortalamanın üzerinde olduğunu göstermektedir. Ölçekten elde edilen genel puan ortalaması 40,89 olup bu değer 0-100 ölçeğine dönüştürüldüğünde 67,03’e karşılık gelmektedir. Bu puan aralığı, ölçeğin kuramsal yapısı ve puan dağılımı dikkate alındığında orta düzey olarak değerlendirilmiştir. Mâtürîdîlik bilgi düzeyine ilişkin daha önce yapılmış doğrudan bir alan araştırması bulunmadığından, söz konusu sınıflandırma istatistiksel dağılım ve ortalama puanın konumu esas alınarak yapılmıştır.

Alt boyutlar incelendiğinde, İlâhî Kitaplar, Kader, Varlık, Peygamberlik ve Tanrı anlayışına ilişkin bilgi düzeylerinin görece yüksek olduğu; Yorum Yöntemi ve Hilâfet anlayışına ilişkin bilgi düzeylerinin ise daha düşük olduğu tespit edilmiştir. Bu bulgu, ilahiyat eğitiminde mezhebî görüşlerin, yöntemle ilgili bilgilere kıyasla daha güçlü biçimde merkeze alındığını ortaya koymaktadır.

Gruplar arası karşılaştırmalar, Mâtürîdîlik bilgi düzeyinin bazı akademik değişkenlere göre anlamlı biçimde farklılaştığını göstermiştir. Cinsiyete göre genel bilgi puanı açısından anlamlı bir fark bulunmazken, yaş ilerledikçe ve sınıf düzeyi yükseldikçe bilgi düzeyinin istatistiksel olarak anlamlı biçimde arttığı belirlenmiştir. Kelâm ve mezhepler tarihi alanlarında seçmeli ders alma durumu ile ilgi duyulan bilim alanı da bilgi düzeyini anlamlı biçimde farklılaştıran değişkenler arasında yer almıştır.

Sonuç olarak bu çalışma, Mâtürîdîlik Bilgi Ölçeği’nin yüksek yapı geçerliğine ve güvenirliğe sahip olduğunu ortaya koymakta; Mâtürîdîlik bilgi düzeyinin bireysel demografik özelliklerden ziyade eğitimsel maruziyet, akademik ilerleme ve ilgi alanlarıyla yakından ilişkili olduğunu göstermektedir. Araştırma, Mâtürîdîliğin ilahiyat eğitiminde bütüncül ve sistematik bir düşünce geleneği olarak ele alınması gerektiğine işaret etmekte ve alandaki literatüre özgün bir katkı sunmaktadır.