Kars Caferilerinde dinî mûsikî geleneği
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TÜRK DİN MUSİKİSİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: TOLGAY ÜNLÜKAYA
Danışman: Mehmet Tıraşcı
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Türk din mûsikîsi üzerine yapılan akademik çalışmaların büyük çoğunluğunun cami mûsikîsi ve tekke mûsikîsi ekseninde yoğunlaştığı gözlemlenmektedir. Ancak, Şiîlik ve onun bir kolu olan Câferîlik'teki dinî mûsikî uygulamalarına dair kapsamlı akademik çalışmaların yetersiz olduğu dikkat çekmektedir. Literatürdeki bu eksiklikten hareketle, bu araştırmanın temel amacı, Kars ilinde yaşayan Câferî topluluğunun dinî mûsikî geleneklerini incelemektir. Türkiye'deki Câferî topluluğunun büyük bir kısmının Kars kökenli olması ve buradaki dinî önderleri takip etmeleri, çalışmanın odak noktasının bu bölge olmasını sağlamıştır. Araştırma, Câferîlerin dinî ritüel, merasim ve törenlerinde icra ettikleri mûsikî uygulamalarını tespit ederek, bu uygulamaların hem Şiî geleneği hem de Anadolu Sünnî mûsikîsi ile olan benzerlik ve farklılıklarını ortaya koymayı hedeflemektedir. Üç bölümden oluşan çalışmanın birinci bölümünde, Câferîliğin ortaya çıkışı ve inanç esasları ele alınmıştır. İkinci bölümde, Kars Câferîlerinin dinî yaşamına dair detaylı bir inceleme yapılmıştır. Çalışmanın son bölümünde ise Kars Câferîlerinin dinî mûsikî gelenekleri üzerinde durulmuştur. Araştırma, nitel araştırma yöntemleri kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Literatürdeki yazılı kaynakların sınırlı olması nedeniyle, saha çalışması esas alınmış ve görüşme yöntemi uygulanmıştır. Bu kapsamda, Ehl-i Beyt Derneği Başkanı Mir Kasım Erdem ile derinlemesine bir mülakat yapılmıştır. Görüşmelerde, Câferîlerin dinî merasimlerinde icra ettikleri mûsikî gelenekleri hakkında bilgiler alınmış, bu ritüellerin mûsikîyle olan ilişkisi incelenmiştir. Ayrıca, Câferî dinî mûsikî formlarının notaya alınabilmesi amacıyla bazı eserler tespit edilmiş ve bu eserler detaylı biçimde analiz edilmiştir. Araştırma sonucunda, Câferîlerin dinî mûsikî icralarında Uşşâk, Kürdî, Hicâz ve Çârgâh makamlarını kullandıkları tespit edilmiştir. Bu mûsikî formlarının, Anadolu Sünnî geleneğindeki bazı uygulamalarla örtüşmekle birlikte, Şiî inancının etkisiyle farklılaşan unsurlar barındırdığı gözlemlenmiştir. Ayrıca, Câferî din adamlarının mûsikî eğitimi sırasında 'meşk' yöntemiyle bu eserleri öğrendikleri ve icraların geleneksel bir çizgide sürdürüldüğü belirlenmiştir. Elde edilen bulgular, Câferîlerin dinî mûsikî pratiklerinin Anadolu'daki Sünnî mûsikî geleneği ile benzerlikler taşıdığı, ancak Şiî geleneğin etkisiyle bazı özgün uygulamalar geliştirdiğini göstermektedir. Çalışma kapsamında notaya alınan eserler, bu mûsikî formlarının geleceğe aktarılması ve akademik çalışmalara kaynak oluşturması açısından önem arz etmektedir.