Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: FİDAN ARSLAN
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Bahattin Çelik
Eş Danışman: Yavuz Yeğin
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
Bu çalışma, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde yer alan
Şanlıurfa’nın Neolitik dönem yerleşimlerine odaklanarak, bölgedeki kültürel
değişim dinamiklerini çok boyutlu bir yaklaşımla incelemektedir. Çalışmada,
Göbekli Tepe, Karahan Tepe, Nevali Çori, Sefer Tepe gibi başlıca merkezlerde
tespit edilen T biçimli dikilitaşların, mimari unsurlar dışında, sembolik ve
ritüel işlevlere sahip kült yapılar olduğu ortaya konulmuştur. Avcılık
ekonomisi, bu yapıların inşa süreciyle doğrudan ilişkilendirilmiştir.
Dikilitaşlar, avla bağlantılı ritüel ve sosyal organizasyonların mekânsal ve
sembolik temsilleri olarak değerlendirilmiştir. Şanlıurfa’nın coğrafi yapısı,
hayvan göç yollarına ve su kaynaklarına yakınlığı, yerleşimlerin 5-10 km
aralıklarla stratejik olarak konumlandırılmasını mümkün kılmıştır. Bu yerleşim
planlaması, hem doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımı hem de ritüel
yaşamın mekânsal organizasyonu açısından önem taşımaktadır. Göbekli Tepe'deki
anıtsal yapılar, avlanma sonrası ritüel törenlerin gerçekleştiği kolektif
hafıza alanları olarak tasvir edilmiştir. Bu yapıların ikonografisinde sıkça
karşılaşılan tilki, yılan, aslan ve akbaba gibi hayvan figürleri, Neolitik
sembolizmin temel bileşenleri olarak analiz edilmiştir. Çalışma, av
ekonomisinin mimariye, sembolik anlatıya ve toplumsal örgütlenmeye nasıl
yansıdığını kapsamlı biçimde irdelemektedir. Dikilitaşların kült, ritüel ve
sosyal hiyerarşiyle kurduğu çok yönlü ilişkileri disiplinlerarası bir çerçevede
çözümlemektedir. Şanlıurfa’daki Neolitik yerleşimlerin ekonominin dışında
kozmolojik ve sosyo-politik bir yapı arz ettiği ve bu yapıların, Erken Holosen
toplumlarının dünya görüşlerini taş üzerine inşa ettikleri bir semboller bütünü
olduğu tezi ileri sürülmektedir.