Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi ile İlişkisi Bakımından Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin Bağımsızlığı ve Etkinliği
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, KAMU HUKUKU ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MÜBERRA ÖZTÜRK
Danışman: Yasin Poyraz
Özet:Uluslararası Ceza Mahkemesi bağımsız ve daimi nitelikli bir uluslararası yargı kuruluşu olarak inşa edilmiştir. Mahkeme'nin amacı insanlığı bir bütün olarak ilgilendiren en ağır suçları ele almak ve ciddi suç faillerinin cezasız kalmasını engellemektir. Ayrıca devletlerin ulusal yargı yetkilerini tamamlayıcı ikincil bir yargı yetkisini haizdir. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi ise uluslararası barış ve güvenliğin sağlanması konusunda en üst düzey yetkili ve sorumlu merciidir. Uluslararası adalet ve barışın sağlanmasında önemli rol oynayan Konsey ve Mahkeme'nin ortak amaçları itibariyle ilişki içerisinde olmaları kaçınılmazdır. Uluslararası Ceza Mahkemesi ile Güvenlik Konseyi arasında doğrudan bir ilişkiyi mümkün kılan iki temel mekanizma bulunmaktadır. Bunlardan ilki Roma Statüsü'nün 13/b hükmü uyarınca mümkün olan sevk yetkisi, diğeri ise Statü'nün 16. maddesi uyarınca Konsey'e tanınmış olan soruşturma ya da davayı erteleme yetkisidir. Sevk mekanizması küresel düzeyde bir cezasızlıkla mücadelede Güvenlik Konseyi ve Mahkeme'nin ortak hareket edebilmesi fikri olarak değerlidir. Ancak Güvenlik Konseyi'nin tartışmalı politik yapısı sevk ve erteleme kararları aracılığıyla Mahkeme'nin bağımsızlığına sirayet etmektedir. Veto yetkisini haiz devletler siyasi çıkarlarına uygun olarak Mahkemeyi siyasi ve zorlayıcı bir rejim değişikliği aracı haline getirebilmektedir. Ertelemeler ise Konsey'in Mahkeme'nin işleyişine doğrudan müdahale etmesine imkan veren, sınırları belirsiz bir yetkidir. Roma Statüsü'ne taraf olmayan devletler hakkında Konsey'in sevki yoluyla yargı yetkisi mümkün olmaktadır. Bu durum Birleşmiş Milletler Antlaşması ile Roma Statüsü'nün uyumsuzluğunu ortaya çıkarmakta, devletlerin egemenlik haklarını ihlal edici nitelikte sonuçlar doğurabilmektedir. Devlet başkanlarının yakalanması ve teslim edilmesi konusunda çatışan uluslararası hak ve yükümlülükler, devletlerin iş birliği konusundaki eksikliği ve ABD tarafından kendi vatandaşlarına muafiyet sağlamaya yönelik çıkarılan ikili anlaşmalar Mahkeme'nin etkin ve bağımsız bir biçimde işlemesini zorlamaktadır. Konsey'in sevk yetkisi ile Mahkeme'yi harekete geçirdiği sınırlı sayıdaki örnekler Libya ve Sudan'daki durumlara ilişkindir. Bu örneklerde görüldüğü üzere, Konsey'in sevki ön inceleme ve soruşturmanın kabulü aşamalarında yargılamaya ciddi bir ivme kazandırmıştır. Bunun Mahkeme'nin yargısal etkinliğine son derece olumlu bir katkısı olduğu düşünülse de, sonraki aşamalarda Konsey'in ve devletlerin destek ve iş birliklerindeki eksiklik çözümsüzlüğün bir parçası haline gelmektedir. Güvenlik Konseyi'nin sevk kararlarında mali sorumluluğu tamamen Mahkeme'ye bırakması etkin bir yargılama sürecini giderek daha zor bir hale getirmektedir. Konsey'in bu konudaki yetersizliği bilinçli bir tercihi olarak görünmektedir. Destek ve iş birliğindeki zayıflıklar Mahkeme'nin tamamlayıcılık ilkesine dayanarak ulusal mahkemeler lehine daha esnek bir tavır takınacağına ve Konsey'den uzaklaşacağına işaret etmektedir. Bu minvalde, Konsey'in sevk kararlarının mali yükümlülüğünü üstlenmesi ve Mahkeme'nin işleyişine daha fazla destek sağlaması gerekmektedir. Devletlerin iş birliğinin sağlamasına teşvik için Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nda destek ve onaylarının alınması önerilmiştir. Savcı bağımsızlığının güçlendirilmesi yoluyla Konsey'in ve diğer aktörlerin siyasi baskı ve tesirlerine karşı Mahkeme'nin bağımsızlığı desteklenecektir. Mahkemenin bağımsızlığının korunması ve etkin yargısal süreçler yürütmesi elzemdir. Nihayetinde, bağımsızlığı zedelenen bir yargı kuruluşunun etkin bir adli süreç yürütmesi beklenemeyecektir. Bu çalışmanın çıktılarının uluslararası hukukun gelişimine, barış ve adaletin sağlanması ve cezasızlığın önlenmesine katkı sağlaması amaçlanmıştır. Anahtar Kelimeler: Birleşmiş Milletler Antlaşması, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, Darfur Krizi, Erteleme yetkisi, Libya Krizi, Roma Statüsü, Sevk yetkisi, Uluslararası Ceza Mahkemesi, Yargısal bağımsızlık, Yargısal etkinlik.