PREKONSEPSİYONEL SAĞLIK OKURYAZARLIĞI ÖLÇEĞİ'NİN TÜRKÇEYE UYARLANMASI: GEÇERLİK VE GÜVENİRLİK ÇALIŞMASI
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, DOĞUM VE KADIN HASTALIKLARI HEMŞİRELİĞİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ELİF RABİA KARABIYIK
Danışman: Halime Abay
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu araştırma, üreme dönemindeki kadınlarda Prekonsepsiyonel Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği'nin (PSOÖ) Türkçe geçerliğini ve güvenirliğini değerlendirmek amacıyla yürütülen metodolojik tipte bir çalışmadır. Araştırma Kasım 2024 – Mart 2025 tarihleri arasında Trabzon Fatih Devlet Hastanesi polikliniklerine başvuran ve dahil edilme kriterlerine uygun 299 kadının katılımıyla gerçekleştirildi. Veriler Bireysel Bilgi Formu (BBF), taslak Türkçe PSOÖ, Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği (SOÖ), Prekonsepsiyonel Bilgi ve Tutum Ölçeği (PBTÖ) kullanılarak yüz yüze toplandı. Araştırma üç aşamada yürütüldü. Birinci aşamada ölçeğin dil ve kapsam geçerliği değerlendirildi. İkinci aşamada ön uygulama yapılarak ölçeğin yüzeysel geçerliği değerlendirildi ve veri toplama işlemi gerçekleştirildi. Üçüncü aşamada ise geçerlik güvenirlik analizleri yapıldı. Bu kapsamda ölçeğin yapı geçerliğini değerlendirmek için Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) yöntemleri kullanıldı. Ayrıca SOÖ ve PBTÖ aracılığıyla kriter geçerliği ve bazı bireysel özellikler esas alınarak ölçeğin bilinen grup geçerliği değerlendirildi. Bu amaçla Pearson's ve Sperman's korelasyon analizi, bağımsız örneklemler t testi, ANOVA testi, Mann-Whitney U testi, Kurakal-Wallis testi ve Tukey testi yapıldı. Ölçeğin güvenirliği ise Cronbach alfa ve McDonald omega katsayıları hesaplanarak incelendi. Çalışmada kadınların yaş ortalamasının 25,79 ± 6,46 olduğu belirlendi. PSOÖ'nün geçerlik güvenirlik analiz sonuçlarına göre; Kapsam Geçerlik İndeksi 0,920 olup, kapsam geçerliği sağlandı. Kaiser-Meyer-Olkin katsayısının 0,830 olması, Barlett Küresellik Testi'nin anlamlı çıkması (χ²=2343,977; p<0,001) verilerin faktör analizine uygun olduğunu gösterdi. AFA sonucunda faktör yüklerinin 0,402-0,859 aralığında değiştiği, toplam varyansın %55,948'inin açıklandığı belirlendi. DFA kapsamında hesaplanan uyum indeksleri model uyumu destekledi ve 25 maddeli altı faktörlü yapı doğrulanarak ölçeğin yapı geçerliği sağlandı. PSOÖ ve tüm alt boyutlar arasında, ayrıca tüm alt boyutların kendi aralarında pozitif yönlü anlamlı korelasyonlar olması (p<0,001); PSOÖ'nün SOÖ, PBTÖ ve bazı alt boyutları arasında negatif yönlü anlamlı korelasyonlar bulunması (p<0,05) kriter geçerliğinin sağlandığını gösterdi. Kadınların medeni durumunun, beden kitle indeksinin, sağlık algısının, prekonsepsiyonel bakım ve danışmanlık farkındalığının, prekonsepsiyonel bakım ve danışmanlık hizmeti alma durumunun, yeterli ve dengeli beslenme algısının, düzenli fiziksel aktivite yapma durumunun, sigara kullanma durumunun PSOÖ toplam puan ortalamaları üzerinde istatistiksel olarak anlamlı farklılıklar oluşturması PSOÖ'nün bilinen grup geçerliğini destekledi (p<0,05). PSOÖ'nün iç tutarlığını değerlendirmek üzere hesaplanan Cronbach alfa güvenirlik katsayısının ve McDonald Omega katsayısının sırasıyla 0,867 ve 0,863 olduğunun belirlenmesiyle ölçek güvenirliği sağlandı. Sonuç olarak, PSOÖ'nün Türkçe versiyonu üreme dönemindeki kadınlar için geçerli ve güvenilir bir ölçme aracıdır. Hemşirelerin prekonsepsiyonel danışmanlık hizmeti sunarken, öncelikle Türkçe PSOÖ'yi kullanarak üreme dönemindeki kadınların prekonsepsiyonel sağlık okuryazarlığı düzeylerini değerlendirmeleri önerilmektedir. Anahtar kelimeler: Geçerlik, güvenirlik, ölçek, prekonsepsiyonel sağlık okuryazarlığı.