19. Yüzyıl Osmanlı Maliye Sisteminde Vergi Harcaması Uygulamaları

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Maliye Ana Bilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2020

Tezin Dili: İngilizce

Öğrenci: Şahin YEŞİLYURT

Danışman: HÜSEYİN ŞEN

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışma vergi muafiyeti, vergi indirimi, vergi mahsup ve iadesi, vergi ertelemesi ve indirimli vergi oranı unsurlarından oluşan vergi harcamasının bir maliye politikası aracı olarak 19. Yüzyıl Osmanlı Devleti maliye sisteminde nasıl kullanıldığını araştırmaktadır. Çalışma ilk olarak bu kavramın önemine, etkilerine ve bu kavram hakkındaki düşüncelere odaklanarak vergi harcamasının tanımı ve bu tanıma ilişkin tartışmaların genel bir çerçevesini çizmektedir. Çalışmanın sonraki bölümü, Osmanlı İmparatorluğu maliye sisteminin genel görünümünü, özellikle Tanzimat sonrası dönemdeki maliye sisteminin genel durumu, Osmanlı zihin yapısında meydana gelen değişimler, kamu mali sisteminde ve vergilemede meydana gelen gelişmeler kapsamında ele almaktadır. Çalışma, Osmanlı arşivleri ile İngiliz arşivlerinden temin edilen belgelerden ve İngiliz gazetelerinden yararlanarak vergi harcaması uygulamalarının ardında yatan nedenleri iktisadi, mali, sosyal, siyasal ve dini unsurlar kapsamında ele alarak devam etmekte ve daha sonra Britanya, Rusya, Almanya ve Fransa gibi ülkelerdeki uygulamaları ele almaktadır. Son olarak, tüm bu açıklamalara ilişkin genel bir değerlendirme yapmaktadır. Vergi harcaması uygulamalarını dikkate aldığımızda, bu uygulamaların Osmanlı Devleti'ni kuruluşundan itibaren farklı amaçlar kapsamında bir maliye politikası aracı olarak geniş ve yaygın bir şekilde kullanıldığını görürüz. Arşiv belgelerinde, özellikle Tanzimat sonrası dönemde, vergi harcamasının miktarı ve amacı hakkında önemli tartışmalar yer almıştır. Bu tartışmalar bu dönemde uygulamaya konulan reform hareketlerinin odak noktasını oluşturmuştur. Bu tartışmalar kapsamında, vergi harcamasının vergi yükünün adil bir şekilde dağıtılmasında, sosyal adaletin tesis edilmesinde, Osmanlı toplumunda görülen sosyal olayların (iç karışıklıkların ve huzursuzlukların) giderilmesinde önemli bir maliye politikası aracı olarak ön plana çıktığı müşahede edilmiştir. Dahası, bu politika aracı Osmanlı İmparatorluğu hakkında ileri sürülen ağır bir vergi yükü politikası uyguladığına ilişkin iddiaların gerçeği yansıtmadığı fikrini doğrulamaktadır.