AVRUPA BİRLİĞİ YAPAY ZEKÂ TÜZÜĞÜ KAPSAMINDA YAPAY ZEKÂ OKURYAZARLIĞI: TÜRK HUKUKUNA ÖNERİLER
Adalet Dergisi , sa.76, ss.285-306, 2026 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: Sayı: 76
- Basım Tarihi: 2026
- Doi Numarası: 10.57083/adaletdergisi.1917574
- Dergi Adı: Adalet Dergisi
- Derginin Tarandığı İndeksler: TR DİZİN (ULAKBİM)
- Sayfa Sayıları: ss.285-306
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Bu makale, Avrupa Birliği Yapay Zekâ Tüzüğü’nün yapay zekâ okuryazarlığını ilk kez bağlayıcı bir normatif yükümlülük hâline getirmesini, özellikle hukuk ve yargı alanlarında kullanılan yapay zekâ uygulamaları ekseninde analiz etmektedir. Tüzüğün benimsediği risk temelli yaklaşım, yapay zekânın regüle edilmesini dar anlamda teknik güvenlik çerçevesinin ötesine taşıyarak, temel hakların korunması, insan denetimi ve kurumsal hesap verebilirlik ile bütünleşen önleyici bir yönetişim modeline dayandırmaktadır. Çalışma, bu çerçevede yapay zekâ okuryazarlığının yalnızca destekleyici bir politika tercihi değil, risklerin ortaya çıkmasından önce düzenleyici sistemin işlerliğini sağlayan normatif bir araç olarak konumlandığını ileri sürmektedir. Özellikle Tüzüğün Ek III kapsamında yüksek riskli sayılan yargısal ve hukuki yapay zekâ sistemlerinde öngörülen yükümlülüklerin etkin biçimde uygulanabilmesi, ilgili aktörlerin eleştirel değerlendirme yetkinliğine ve yapay zekâ sistemlerinin kullanım şekline göre riskleri ayırt edebilme kapasitesine bağlıdır. Makale ayrıca, Tüzüğün ülke aşırı etki doğuran yapısı nedeniyle, yapay zekâ okuryazarlığına ilişkin bu yükümlülüğün AB dışındaki ancak Birlik ile yoğun hukuki ve dijital temas hâlindeki ülkeler bakımından da önemli sonuçlar doğurduğunu tartışmaktadır. Bu doğrultuda çalışma, Türkiye’de mevzuat öncesi aşamada yapay zekâ okuryazarlığının yumuşak hukuk temelli bir yönetişim mekanizması olarak kurumsallaştırılmasının, ileride kabul edilebilecek bağlayıcı düzenlemeler açısından hazırlayıcı bir rol üstlenebileceğini savunmaktadır.
This article analyses the European Union Artificial Intelligence Act’s transformation of artificial intelligence literacy into a binding normative obligation for the first time, with a particular focus on artificial intelligence applications used in the fields of law and the judiciary. The risk-based approach adopted by the Act moves the regulation of artificial intelligence beyond a narrowly defined technical safety framework and situates it within a preventive governance model integrated with the protection of fundamental rights, human oversight, and institutional accountability. Within this framework, the study argues that artificial intelligence literacy should not be regarded merely as a supportive policy preference, but rather as a normative instrument that ensures the effective functioning of the regulatory system before risks materialise. In particular, the effective implementation of the obligations envisaged for judicial and legal artificial intelligence systems classified as high-risk under Annex III of the Act depends on the critical assessment capacity of the relevant actors and their ability to distinguish risks according to the manner in which artificial intelligence systems are used. The article further discusses that, due to the Act’s extraterritorial effects, this obligation relating to artificial intelligence literacy also produces significant consequences for countries outside the EU that nevertheless maintain intense legal and digital interaction with the Union. In this respect, the study contends that the institutionalisation of artificial intelligence literacy as a soft-law-based governance mechanism in Türkiye during the pre-legislative phase may play a preparatory role for binding regulations that may be adopted in the future.