ANAYASA MAHKEMESİNE BİREYSEL BAŞVURUNUN HUKUKİ NİTELİĞİ

Creative Commons License

Bilal M. S.

Adalet Dergisi , sa.77, ss.459-505, 2026 (TRDizin)

Özet

Makale, Türk Anayasa Mahkemesine bireysel başvurunun hukuki niteliğini, denetim yetkisinin sınırları ve ihlal kararlarının sonuçları üzerinden değerlendirmektedir. Normatif statü, işlev, inceleme standardı ve anayasal yargı iş bölümü, mevzuat ve öğretinin normatif ve dogmatik incelemesi ile seçilmiş karar gerekçelerinin nitel çözümlemesi temelinde ele alınmaktadır. Avrupa insan hakları içtihadı ve Alman anayasa şikâyeti deneyimi karşılaştırma ölçütlerini oluşturmaktadır. İnceleme sonucunda bireysel başvuru, bireysel giderimi anayasal standart üretimiyle birleştiren, ikincil ve kendine özgü bir anayasal yargısal çare olarak nitelendirilmektedir. Bu çerçevede klasik dava ve olağanüstü kanun yolu nitelemeleri yetersiz kalmaktadır. Denetimin odağını, uyuşmazlığın hukuki isabetinden ziyade temel haklara ilişkin anayasal güvenceler oluşturmaktadır. Kanun yolu denetimiyle ayrım, anayasal mesele eşiği, açık keyfilik, bariz takdir hatası ve gerekçelendirme standardı üzerinden kurulmaktadır. İncelenen kararlar, anayasal denetimin koşulları ve sınırları bakımından Heck ve Schumann formülleriyle ilişkilendirilmekte; hakka müdahale ağırlaştıkça gerekçelendirme yükünün ve denetim yoğunluğunun artması ise Je-Desto formülüne benzer bir ilişki olarak değerlendirilmektedir. İkincillik ile Anayasa’nın 90’ıncı maddesinin son fıkrası birlikte ele alınarak, Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin ortak koruma alanında “hak eksenli yaygın denetim” kavramı önerilmektedir. Bu kavram, derece mahkemelerinin usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak andlaşmalarına, aynı konuda çatışan kanunlar karşısında uygulama önceliği tanımasını ifade etmekte; kanunları iptal etme yetkisi içermemektedir. İhlal kararlarının bağlayıcılığı ise giderim işlevi üzerinden açıklanmaktadır. Önerilen “fonksiyonel bağlayıcılık” görüşüne göre derece mahkemeleri, ihlalin sonuçlarını ortadan kaldırmaları ve öngörülen giderim hedeflerini gerçekleştirmeleri koşuluyla, karar gerekçesinin her unsurunu mekanik biçimde izlemek zorunda değildir.
The article examines the legal nature of individual application to the Turkish Constitutional Court in terms of the limits of review and the effects of violation judgments. Normative status, function, standard of review and the constitutional division of judicial responsibilities are assessed through normative and doctrinal analysis of legislation and scholarship and qualitative analysis of reasoning in selected judgments. European human rights jurisprudence and Germany’s constitutional complaint provide comparative reference points. The analysis characterises individual application as a subsidiary, sui generis constitutional judicial remedy combining individual redress with constitutional standard-setting. Conventional categories of lawsuit and extraordinary appellate remedy are insufficient to explain this character. Review concerns constitutional guarantees of fundamental rights rather than legal correctness. The constitutional issue threshold, manifest arbitrariness, obvious error of assessment and judicial reasoning distinguish it from appellate review. Review conditions and limits are assessed through the Heck and Schumann formulas; heavier interference implies stronger reasoning and closer scrutiny, by analogy with Je-Desto. Reading subsidiarity alongside Article 90’s final paragraph, the article proposes “rights-oriented diffuse review” within the common scope of protection of the Constitution and the European Convention on Human Rights. This entails ordinary courts giving human rights treaties duly put into effect priority over conflicting statutes on the same matter, without annulment powers. Finally, the proposed concept of “functional binding effect” explains the binding force of violation judgments through their remedial function: ordinary courts need not mechanically follow every element of their reasoning, provided that they eliminate the violation’s consequences and achieve the prescribed remedial objectives.