Eski Uygurcada Koşul Bağlaçları
Prof. Dr. Takao Moriyasu Hatıra Kitabı, Oktay Dere, Editör, Sonçağ Yayınevi, Ankara, ss.297-319, 2026
- Yayın Türü: Kitapta Bölüm / Araştırma Kitabı
- Basım Tarihi: 2026
- Yayınevi: Sonçağ Yayınevi
- Basıldığı Şehir: Ankara
- Sayfa Sayıları: ss.297-319
- Editörler: Oktay Dere, Editör
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Prof. Dr. Takao Moriyasu Hatıra Kitabı, Eski Uygur dili, tarihi, dini ve kültürü alanında öncü çalışmalarıyla tanınan Prof. Dr. Takao Moriyasu'nun ilmi mirasına duyulan saygının bir nişanesi olarak hazırlanmıştır. 2026 yılında yayımlanan bu eser, dünya genelinden yirmi beş araştırmacının katkılarıyla oluşturulmuş, Eski Uygur dili ve filolojisinden İpek Yolu çalışmalarına kadar geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır.
Akartürk Karahan tarafından kaleme alınan "Eski Uygurcada Koşul Bağlaçları" başlıklı çalışma, kitabın öne çıkan bölümlerinden biridir. Çalışmanın temel noktaları şunlardır:
Dilbilgisel Çerçeve: Eski Uygurcada koşul, temel olarak biçimbirimsel yolla "-sAr" ekiyle kurulur. İncelenen bağlaçlar (birök, apam vb.), bu koşul yapısını pekiştiren ve metinsel bağdaşıklığı belirginleştiren cümle başı ögeleridir.
Çeviri Etkisi: Bağlaç ile "-sAr" ekinin bir arada kullanıldığı "ikili işaretleme", büyük ölçüde Eski Uygurcaya çeviri yapılan dillerin (Çince, Sanskritçe, vb.) etkisiyle gelişmiş, çeviri kaynaklı bir durum olarak değerlendirilmektedir.
Bağdaşıklık: Çalışma, Halliday ve Hasan’ın bağdaşıklık kuramını temel alarak, koşul işaretleyicilerinin dış (external) nedensel-koşullu bağlar kurduğunu ortaya koymaktadır.
Metin Türü Farklılıkları: Sivil belgelerde koşul bağlaçları genellikle görece bağımsız önermeler arasında metin düzeyinde bağdaşıklık kurarken, dinî-felsefî metinlerde bu ögeler daha çok cümle içinde iç içe yerleştirme görünümündedir.
Envanter ve İşlev: Çalışma; şart, olasılık, karşı-olgusallık ve ödünleme (neçe) işlevlerini metin dilbilimsel bir çerçevede değerlendirerek, Eski Uygurca koşul bağlaçları dizgesini kapsamlı bir biçimde tasnif etmektedir.
Bu hatıra kitabı, Moriyasu'nun ilmî geleneğinin sürekliliğini belgeleyen bir ortak hafıza metni niteliği taşımakta ve gelecekteki çalışmalara ilham vermeyi amaçlamaktadır.
The Prof. Dr. Takao Moriyasu Memorial Book was prepared as a token of respect for the scholarly legacy of Prof. Dr. Takao Moriyasu, known for his pioneering work in the fields of Old Uyghur language, history, religion, and culture. Published in 2026, this work, created with contributions from twenty-five researchers worldwide, covers a wide range of topics from Old Uyghur language and philology to Silk Road studies.
The study entitled "Conditional Conjunctions in Old Uyghur" by Akartürk Karahan is one of the prominent sections of the book. The main points of the study are as follows:
Grammatical Framework: In Old Uyghur, the condition is primarily formed morphologically with the "-sAr" suffix. The conjunctions examined (birök, apam, etc.) are sentence-initial elements that reinforce this conditional structure and highlight textual coherence.
Translation Influence: The "double marking" where the conjunction and the "-sAr" suffix are used together is largely considered a translation-derived phenomenon, developed under the influence of the languages into which Old Uyghur was translated (Chinese, Sanskrit, etc.).
Cohesion: Based on Halliday and Hasan's cohesion theory, the study reveals that conditional markers establish external causal-conditional connections.
Text Type Differences: In civil documents, conditional conjunctions generally establish cohesion at the text level between relatively independent propositions, while in religious-philosophical texts, these elements appear more as nested elements within sentences.
Inventory and Function: The study comprehensively classifies the Old Uyghur conditional conjunction system by evaluating the functions of condition, probability, counterfactuality, and compensation (neçe) within a text linguistic framework. This commemorative book serves as a text of shared memory, documenting the continuity of Moriyasu's scholarly tradition, and aims to inspire future studies.