Okul Öncesi Dönem Çocuklarında İşlemsel Üstbiliş Davranışlarını Kodlama Manueli: ProMeta

4. Gelişim Psikolojisi Sempozyumu, Ankara, Turkey, 10 - 11 September 2024, (Summary Text)

İşlemsel üstbiliş, kişinin algılama, anlama, hatırlama gibi bilişsel süreçlerini izlemesi ve bu

izlemler eşliğinde davranışlarını kontrol etmesi olarak tanımlanmaktadır. Okul öncesi dönem,

çocuklarda üstbiliş becerilerinin ortaya çıkmaya ve gelişmeye başladığı önemli bir dönemdir.

Buna karşın, okul öncesi dönemde işlemsel üstbilişi ölçmek için geliştirilmiş yöntemler

kısıtlıdır. Bu yöntemsel boşluğu doldurmak amacıyla okul öncesi dönem çocuklarının işlemsel

üstbiliş (procedural metacognition) becerilerini ölçmeyi hedefleyen bir ölçüm aracı olarak

İşlemsel Üstbiliş Davranışlarını Kodlama Manueli (ProMeta) geliştirilmiştir. Üstbiliş, bir

bulmaca çözme (Tangram) görevi kullanılarak değerlendirilmiştir. Bu görevde çocuklara

zorluk seviyesi gittikçe artan iki boyutlu şekillerin olduğu kartlar gösterilerek dörder dakika

içerisinde bulmaca parçalarıyla şekilleri kopya etmeleri beklenmiştir. Alanyazında işlemsel

üst biliş ölçme araçlarında tanımlanan ve kullanılan davranışlar göz önüne alınarak; ProMeta

Manuelinde çocukların bulmacayı çözerken sergiledikleri sözel ve davranışsal işlemsel

üstbiliş davranışları, bulmaca görevine özgü 15 farklı davranış kodu ile tanımlanmıştır. Bu

davranışlar; izleme, izlemede başarısızlık, kontrol ve kontrolde başarısızlık olmak üzere 4

farklı başlık altında sınıflandırılmıştır. İzleme davranışları arasında karta ve bulmacalara göz

gezdirme ve görevin kurallarına ilişkin değerlendirme yapma; izlemede başarısızlık

davranışları arasında dikkati alakasız şeylere yöneltme, ötekini izleme için kullanma gibi

davranışlar yer almaktadır. Kontrol davranışları arasında ise bulmaca parçalarını özelliklerine

göre sınıflandırma ve bulmacanın yapısını değiştirme gibi davranışlar yer alırken kontrolde

başarısızlık davranışları arasında yanlış stratejileri tekrarlı uygulama ve karttaki şekli

yansıtmayan şekiller üzerinde çalışma gibi davranışlar yer almaktadır. Üstbiliş davranışlarının

kodlanması için ProMeta manueli ile video kodlama programı (örneğin Mangold

INTERACT) kullanılabilir. Tangram bulmacasının okul öncesi dönemi çocukları için tanıdık

ve keyifli, araştırmacılar için ise ulaşılabilir ve düşük maliyetli olması açısından bu bulmaca

kullanılarak geliştirilen ölçüm aracı olan ProMeta Manuelinin üstbiliş davranışlarını

gözlemleme ve kodlamada kullanışlı olduğu düşünülmektedir. Ölçüm aracının yöntemsel ve

kuramsal açıdan literatüre özgün katkılarının olduğu düşünülmektedir.