Coğrafi Keşiflerle Birlikte Değişen Ticaret Yolları ve Osmanlılar'ın Buna Tepkisi


Tuğrul M. , Aydınbaş Y. E.

International Silkroad Congress and 10th ACTR Conference, İstanbul, Turkey, 27 - 29 October 2013

  • Publication Type: Conference Paper / Unpublished
  • City: İstanbul
  • Country: Turkey

Abstract

Coğrafi Keşifler ile birlikte Batı’nın ekonomik üstünlüğü ele geçirdiği ve Osmanlıların bu

duruma gerekli tepkiyi veremediği ve gerilemeye başladığı tezi günümüzde hala kabul edilen

“Avrupa Merkezci” tarih anlayışının tezahürüdür. Ancak son zamanlarda yapılan çalışmalar

bu görüşün tartışmalı olduğunu ortaya koymuştur. Batı’nın belirtilen dönemlerde etkin

olmaya çalıştığı Asya ve Afrika kıtalarında, Osmanlılar hayata geçirdikleri tedbirler sayesinde

Endonezya’daki Açe Sultanlığından İran Körfezi ve Kızıldeniz kıyılarına kadar uzanan ticaret

hinterlandında söz sahibi olmuş ve buralarda yaşayan toplulukların ekonomik, sosyal, kültürel

ve güvenlik ihtiyaçlarına önemli katkılar sağlamışlardır.

XV. Yüzyılda Hicaz bölgesini ve Asya’daki lüks ipek ve baharat ticaretini ele geçirmek

amacıyla uzun süre çaba harcayan Portekizlilerin, daha XVI. Yüzyılın ortalarından itibaren

faaliyetlerinde geriledikleri ve bu duruma neden olan müdahaleleriyle Osmanlıların aslında ne

kadar başarılı olduğu bu güne kadar görmezden gelinmiştir. Ekonomik faaliyetler bakımından

Osmanlılar çağının gereklerine cevap verebilmiş ve sahip olduğu geniş coğrafyada ticari

faaliyetleri hem karadan hem de denizden etkili bir şekilde organize edebilmiştir. II.

Mehmed’in, II. Bayezid’in, I. Selim’in ve I. Süleyman’ın ticaret yollarının güvenliğinin

sağlanması, donanmanın güçlendirilmesi ve önemli ticaret yolları üzerinde bulunan stratejik

bölgelerde hâkimiyetin sağlanması için geliştirmiş oldukları stratejiler Osmanlıların bu

konudaki becerilerini ortaya koymaktadır.

Bu yazıda, Coğrafi Keşifler ile birlikte Portekizlilerin hâkimiyet alanını Doğu’ya doğru

genişletmek istemesi ve bu duruma karşı Osmanlıların vermiş olduğu tepki ortaya konulmaya

çalışılacaktır. Portekizlilerin, Kızıldeniz’deki hâkimiyet alanını geliştirmek isterken

Memlukler ile mücadeleye girişmesi, bu mücadelede Safevilerin Portekizliler’den yana tavır

takınması ve bu ittifak karşısında Memluklerin çaresiz kalması sonucunda Osmanlıların

devreye girmesi bu çalışmanın özetini teşkil etmektedir.