Kişisel ve işyeri ortamı solunabilir ve toplam toz maruziyetlerinin çok ölçütlü karar verme yaklaşımıyla değerlendirilmesi

Creative Commons License

ERİM A., Eraslan E.

Journal of the Turkish Operations Management (JTOM), cilt.10, sa.1, ss.102-118, 2026 (TRDizin)

Özet

Toz maruziyeti, iş yerlerinde çalışanların sağlığını tehdit eden önemli bir mesleki risktir. Bu çalışmada; toz maruziyetlerini etkileyen etmenler için kriterlerin belirlenmesinde bir maruziyet değerlendirme aracı olan TREXMO (TRanslation of EXposure MOdels) maruziyet modeli kullanılmıştır. İş yeri ortamında bulunan kişisel toz maruziyetini sistematik olarak ele almak gerekir. Mesleki maruziyet modelindeki kriterler kullanılarak karar vericilerin (KV) puanlaması sonucu uzman görüşü ile AHP Metodu (Analitik Hiyerarşi Yöntemi) kullanılarak toz maruziyetlerini artıran kriterler ağırlıklandırılmıştır. Bu çalışmada, toz maruziyetini etkileyen dört temel kriter (tehlike Sınıfı, çalışan Sayısı, havalandırma, çalışma Süresi) AHP yöntemiyle analiz edilmiştir. Sonuçlar, tehlike sınıfının en önemli kriter olduğunu (ağırlık: 0.533), ardından havalandırma (0.255), çalışma süresi (0.144) ve çalışan sayısının (0.068) geldiğini göstermiştir. Ayrıca, ki-kare testi kullanılarak iki kategorik veri karşılaştırılmıştır. 23.044 kişisel solunabilir toz maruziyeti sonuçlarının sınır değerin üstünde ve altındaki 4 kategoriye göre dağılımları incelenmiştir. Bu bulgular, iş yerlerinde toz kontrol stratejilerinin geliştirilmesine yönelik rehber bir çerçeve sunmaktadır.
Dust exposure is an important occupational risk that threatens the health of workers in workplaces. During the research; TREXMO (TRanslation of EXposure MOdels) exposure model, a peer-reviewed exposure assessment tool, was used to determine the criteria for factors affecting dust exposures. Personal dust exposure in the workplace needs to be addressed systematically. The weighting of the criteria increasing dust exposures was compared using the AHP Method (Analytic Hierarchy Process) with the expert opinion resulting from the scoring of decision makers (DM) using the criteria in the occupational exposure model. In this study, four basic criteria (hazard class, number of employees, ventilation, working time) affecting dust exposure were analyzed by AHP Method. The weights of the criteria were calculated and their effects on dust exposure were prioritized. The results showed that hazard class is the most important criterion (weight: 0.533), followed by ventilation (0.255), working time (0.144) and number of employees (0.068). Additionally, two categorical data were compared using chi-square tests. The distribution of 23,044 personal respirable dust exposure results above and below the limit values according to 4 categories. These findings provide a guiding framework for the development of dust control strategies in workplaces.