Mu‘tezile Konulu 132 Doktora Tezinin Bibliyometrik ve Tematik İncelemesi: Türkiye, 1991-2025
Eskiyeni, sa.63, ss.1439-1498, 2026 (ESCI, TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Basım Tarihi: 2026
- Doi Numarası: 10.37697/eskiyeni.1801871
- Dergi Adı: Eskiyeni
- Derginin Tarandığı İndeksler: Emerging Sources Citation Index (ESCI), TR DİZİN (ULAKBİM)
- Sayfa Sayıları: ss.1439-1498
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Amaç: Türkiye’de 1991-2025 arasında tamamlanan Mu‘tezile konulu doktora tezlerinin hangi üniversitelerde hazırlandıklarına ilişkin kurumsal dağılımı, ana konu ve tema dağılımlarını, araştırma yaklaşımı, yöntem ve tekniklerini, kullanılan temel kaynakları ve akademik yazım niteliğini birlikte ele alan bir çalışma bulunmamaktadır. Bu çalışma, 132 tezi 32 değişken üzerinden bibliyometrik ve tematik analiz ile inceleyerek temel İslam bilimleri bölümünün tez üretim dinamiklerini, içerik niteliğini ve danışman haritalarını Mu‘tezile konulu tezler özelinde görünür kılacaktır. Böylece kelâm düşüncesinde önemli bir yeri olan mezhebin; konu, yöntem ve kaynak bakımından yeterli ve doğru açılardan ele alınıp alınmadığının, bunun yanı sıra yeni çalışmalar yapmaya imkân verecek ihtiyaç alanlarının tespiti amaçlamaktadır.
Yöntem: Bu araştırma, nicel ve nitel verilerin birlikte kullanıldığı karma yaklaşımla yürütülmüştür. Doküman incelemesi kapsamında YÖK Tez Merkezi’nde taranan 1975-2025 tarihli 4.824 doktora tezi, belirlenen ölçütlere göre gözden geçirilmiş ve seçilen 132 doktora tezinden veri seti oluşturulmuştur. Veriler, “Kelâm Doktora Tezleri Analiz Formu” kullanılarak kodlanmıştır. Analiz formu 25 tez üzerinde pilot uygulamayla denenmiş, bulgulara göre gözden geçirilmiş; asıl veri girişi ise üç alan uzmanı tarafından çevrimiçi ortamda yürütülmüştür. Bibliyometrik göstergeler yüzdelikler ve dönem ortalamalarıyla raporlanmış, zamansal eğilim Mann-Kendall (MK) trend testi ile sınanmıştır. İçerik boyutu ise ana konu-alt tema-ana kavramlar–kullanılan araştırma yöntemi/tekniği, araştırmacı tutumları ve kaynak türleri eksenlerinde tematik kodlama yoluyla çözümlenmiştir.
Bulgular: 1991-2015 döneminde yıllık ortalama 1,52 olan tez üretimi, 2016-2025 döneminde 9,40’a yükselmiştir. Mann-Kendall trend testi, bu artışın istatistiksel olarak anlamlı olduğunu göstermektedir (Z = 5,565; p < 0,001; τ= 0,650). Kurumsal üretimde Ankara Üniversitesi (%25,00), Marmara Üniversitesi (%10,61) ve İstanbul Üniversitesi (%6,82) ilk üç sırada yer almaktadır. Bu üç kurum, toplam tez üretiminin %42,42’sini üstlenmiştir. Tezlerin %81,82’sinin 15 üniversitede hazırlandığı tespit edilmiştir. Tematik odağın, Kādî Abdülcebbâr eksenli sistematik kelâm çizgisi ile Zemahşerî eksenli tefsir-dil-belâgat hattında yoğunlaştığı görülmüştür. En çok çalışılan âlimler Zemahşerî (%21,21) ve Kādî Abdülcebbâr’dır (%18,18). Kullanılan temel kaynaklarda el-Muğnî (%31,06) ve el-Keşşâf (%23,48) öne çıkmaktadır. Ana konu dağılımında “Anlama/Yorumlama Yöntemi” (%40,15) ilk sıradadır. Yoğunlaşılan temel kavramlar “adalet” (%22,73), “tevhid” (%21,97) ve “bilgi” (%14,39) etrafında belirginleşmektedir. Yöntem ve teknik boyutunda, tezlerin %74,24’ünde kavramsal analiz tekniğinin kullanıldığı; %77,27’sinde ise araştırmacıların analitik tutumla konuya yaklaştığı anlaşılmıştır. Tezler, akademik yazım ölçütlerine uygunluk açısından da değerlendirilmiştir: Bu kapsamda özetlerin %35,61’i “Yetersiz”, sonuç bölümlerinin ise %95,45’i “Yeterli” düzeyde bulunmuştur.
Sonuç: Bulgular, Mu‘tezile konulu doktora tez üretiminin özellikle son on yılda hızlandığını ve alanın iki baskın ismî Kādî Abdülcebbâr ve Zemahşerî etrafında kümelendiğini göstermektedir. Tezlerde yöntem kullanımının belirli ölçüde olgunlaştığına işaret eden bulgular bulunmaktadır. Bununla birlikte akademik yazımda özellikle özet yazımında belirgin bir geliştirme gereksinimi olduğu anlaşılmaktadır. Uygulama düzeyinde; tez yazım kılavuzlarında, özetin amaç-yöntem-bulgu-sonuç bileşenlerini içerecek şekilde yazımına dair yapılacak bir düzenleme bu eksikliği giderebilir. Bu çalışma; tematik, yöntemsel ve akademik yazım boyutlarıyla bir bütün olarak Mu‘tezile konulu tezlerin güncel durumunu ve gelişim yönünü görünür kılmaktadır.
Purpose: There is no comparable, comprehensive study in Türkiye that jointly addresses the institutional distribution of where Muʿtazila-focused PhD dissertations completed between 1991 and 2025 were produced; their main topics and thematic patterns; their research approaches, methods, and analytical techniques; the core sources they employ; and the quality of their academic writing. This study aims to make visible the field’s dissertation-production dynamics, content quality, and advisor networks by examining 132 dissertations across 32 variables through bibliometric and thematic analysis.
Method: This study was conducted using a mixed-methods approach in which quantitative and qualitative data were used together. Within the scope of document analysis, 4,824 theses dated 1975-2025 indexed in the Thesis Center of the Council of Higher Education (YÖK) were reviewed according to predefined criteria, and a dataset was compiled from 132 selected PhD dissertations. The data were coded using the “Kalām PhD Dissertations Analysis Form.” The form was pilot-tested on 25 dissertations and revised in light of the findings; the main data entry was then conducted online by three subject-matter experts. Bibliometric indicators were reported as percentages and period averages, and temporal trends were tested using the Mann-Kendall trend test. The content dimension was analyzed through thematic coding along the axes of main topic–sub-themes–core concepts, the research methods/techniques employed, researcher stances, and source types.
Findings: Dissertation production, which averaged 1.52 per year in the 1991–2015 period, rose to 9.40 per year in 2016-2025. According to the Mann-Kendall trend test, this increase is statistically significant (Z=5.565; p < .001). In terms of institutional output, Ankara University (25.00%), Marmara University (10.61%), and Istanbul University (6.82%) rank in the top three; together, these institutions account for 42.42% of total dissertation production. It was found that 81.82% of the dissertations were completed at 15 universities. Thematic focus concentrates along two main lines: a systematic kalām trajectory centered on Qāḍī ʿAbd al-Jabbār and a tafsīr–language–balāgha trajectory centered on al-Zamakhsharī. The most frequently studied scholars are al-Zamakhsharī (21.21%) and Qāḍī ʿAbd al-Jabbār (18.18%). Among the primary works employed, al-Mughnī (31.06%) and al-Kashshāf (23.48%) stand out. In the distribution of main topics, “Method of Understanding/Interpretation” (40.15%) ranks first. Core concepts most emphasized cluster around Justice (22.73%), Tawḥīd (21.97%), and Knowledge (14.39%). Regarding methods and techniques, conceptual analysis is used in 74.24% of the dissertations, and 77.27% indicate an analytical researcher stance. The dissertations were also evaluated in terms of compliance with academic writing criteria: 35.61% of abstracts were rated “Insufficient,” whereas 95.45% of conclusion sections were rated “Sufficient.”
Conclusion: The findings indicate that the production of Muʿtazila-focused PhD dissertations has accelerated, particularly over the last decade, and that it has centred on the field’s two leading figures Qāḍī ʿAbd al-Jabbār and al-Zamakhsharī. While the dissertations show signs of a certain maturation in the use of methods, there remains a clear need for improvement in academic writing especially in abstract writing. At the practical level, this gap could be reduced by standardizing, in thesis-writing guidelines, an abstract template that includes the components of purpose, method, findings, and conclusion. Overall, this study makes visible the current state of these dissertations and their direction of development as an integrated whole across institutional, thematic, methodological, and academic-writing dimensions.