Peygamberlerin İsmeti Çerçevesinde Zelle ve İtâb Meselesi: Mâtürîdî ve Sâbûnî’nin Kelâmî Yaklaşımları Üzerine Mukayeseli Bir Değerlendirme

Creative Commons License

doğan H. İ., Demir A.

Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi, cilt.10, sa.1, ss.575-598, 2026 (TRDizin)

Özet

Kelâm literatüründe peygamberlerin ismeti, vahyin eksiksiz ve güvenilir biçimde tebliğ edilmesinin temel dayanağı kabul edilir. Buna karşılık Kur’an’da peygamberlere yönelik uyarı niteliğinde itâb ifadeleri yer alır. Ayrıca “zelle” kavramıyla anılan bazı peygamber fiilleri de bulunur. Bu çerçevede itâb ifadeleri ile zelle fiilleri, ismet sıfatını mahiyetine ilişkin tartışmaları ortaya çıkarmıştır. Peygamberlerin günah işlediklerinin kabul edilmesi, nübüvvet görevleriyle bağdaşmadığı yönünde bir çelişki izlenimi doğurur.  Bu makalede ismet sıfatı kapsamında zelle ve itâb meselelerinin Hanefî-Mâtürîdî mezhebinin iki önemli ismi Ebû Mansûr el-Mâtürîdî (öl. 333/944) ile Nûreddin es-Sâbûnî  (öl. 580/1184) tarafından nasıl yorumlandığı incelenmektedir. Çalışmada “zelle”, “itâb” ve “efdal olanı terk etme” gibi kavramlar, nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde doküman incelemesi yöntemiyle Mâtürîdî ve Sâbûnî’nin eserleri merkeze alınarak ele alınmış, metin çözümlemesi ve mukayeseli analiz teknikleriyle tahlil edilmiştir. Her iki âlimin; rivayet tenkidi, semantik çözümleme, Kur’an ve hadislerin anlamsal bütünlüğünü esas alma gibi yöntemler kullanarak muhtemel anlam ihtimallerini sıralayarak görüşlerini temellendirdikleri anlaşılmıştır. Bulgular, Mâtürîdî ve Sâbûnî’nin peygamberlerin hem beşerî yönlerini kabul edip savunduklarını hem de nübüvvet makamına özgü ilahî destek ve koruma altında bulunduklarını birlikte kabul ettiklerini göstermektedir.
In kalām literature, the infallibility of prophets (ʿiṣma) is regarded as the fundamental basis for the complete and reliable transmission of revelation. However, the Qur’ān contains the iʿtāb expressions (divine peproach) that carry a warning or reproachful tone toward prophets. In addition, there are certain prophetic actions referred to by the concept of zalla. In this context, itāb expressions and zalla-related actions have given rise to debates concerning the nature of the attribute of infallibility. Accepting that prophets may have committed sins creates an impression of inconsistency with their prophetic mission. This article examines how issues of zalla and itāb, within the framework of infallibility, are interpreted by two prominent figures of the Ḥanafī-Māturīdī tradition, Abū Manṣūr al-Māturīdī (d. 333/944) and Nūr al-Dīn al-Ṣābūnī (d. 580/1184). The study analyzes concepts such as “zalla,” “itāb,” and “abandoning what is more virtuous (al-afḍal)” through a qualitative document analysis based on a review of the relevant literature, focusing on the works of al-Māturīdī and al-Sābūnī and employing textual and comparative analysis techniques. It is understood that both scholars grounded their views by employing methods such as the critique of transmitted reports, semantic analysis, and emphasizing the semantic coherence of the Qur’ān and hadiths. The findings show that both al-Māturīdī and al-Sābūnī acknowledged and defended the human nature of prophets, while also affirming that they were under divine support and protection unique to the station of prophethood.