İDARENİN SORUMLULUĞUNDA ACİL ÇIKIŞ KAPISI "MÜCBİR SEBEP"

Karagenç G. K.

9. ULUSLARARASI ASOS CONGRESS HUKUK SEMPOZYUMU, Samsun, Türkiye, 24 - 26 Mayıs 2023, ss.164-166, (Özet Bildiri)

  • Yayın Türü: Bildiri / Özet Bildiri
  • Basıldığı Şehir: Samsun
  • Basıldığı Ülke: Türkiye
  • Sayfa Sayıları: ss.164-166
  • Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Adresli: Evet

Özet

1982 Anayasasının 125/7 hükümleri uyarınca "İdare kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür." İdarenin mali sorumluluğu olarak adlandırdığımız bu ilke hukuk devletinin temel gerekliliklerindendir. İdarenin mali sorumluluğu kendi içerisinde iki alt başlığa ayrılmaktadır. Bunlar; kusurlu sorumluluk ile kusursuz sorumluluk halleridir. Hizmet kusuru olarak da ifade edilen kusurlu sorumluluk; objektif, bağımsız, nesnel ve bağımsız niteliktedir. Hizmetin kötü işlemesi, hizmetin geç işlemesi veya hizmetin hiç işlememesi şekillerinde karşımıza çıkan kusurlu sorumluluktan kaynaklı davalar doğrudan idare aleyhine açılır, tazminat da idareden alınır. Kusursuz sorumluluk ise idarenin kusuru olmamasına rağmen; işlem, eylem ya da sözleşmelerinden kaynaklı zararların karşılanması amacıyla başvurulan bir ilkedir. Kusursuz sorumluluk; fedakârlığın denkleştirilmesi ve tehlike ilkesi üst başlığında toplayabileceğimiz; idarenin tehlikeli faaliyetleri, mesleki risk ve sosyal risk gibi kategoriler şeklinde tasnif edilmektedir. Mücbir sebepler, zarar görenin kusuru, 3. kişilerin kusuru ve beklenmeyen durumlar idarenin kusurlu ve kusursuz sorumluluğunu ortadan kaldırabilir ya da azaltabilir nitelik arz etmektedir. Bu çalışmanın merkezini oluşturan mücbir sebep kavramının doktrindeki standart örneği doğal afet durumlarıdır. Genel olarak, doğal afet durumlarının, idarenin kusurlu ve kusursuz sorumluluklarını ortadan kaldıracağı, doğal afet durumlarından kaynaklı herhangi bir tazmin sorumluluğuna hükmedilmeyeceği yaygın bir kanaat olarak karşımızda bulunmaktadır. Özellikle 6 Şubat 2023 tarihli deprem felaketinden kaynaklı bu argüman sıklıkla dile getirilmektedir. Herhangi bir doğal afetin idarenin sorumluluğunu ortadan kaldırabilecek bir nitelik arz etmesi için kendi içerisinde çeşitli kriterleri muhteva etmesi gerekmektedir. Bu kriterler; karşı konulamazlık, tahmin edilemezlik ve dışsallık olarak sıralanabilir. Doğal afetin mücbir sebep olarak değerlendirilebilmesi için bu unsurların bir arada bulunması gerekir. Dışsalık kavramı ile doğal afetin, idarenin iradesi veya faaliyetleri dışında  gerçekleşmesi kastedilmektedir. Söz konusu doğal afet ile idare arasında işlevsel bir ilişki bulunmaması gerekir. Doğal afetlerin mücbir sebep olarak nitelendirilebilmesi için bir diğer kriter; doğal afetin yoğunluğu, yeri, süresi ve sıklığıyla alakalı daha önceden karşılaşılmamış nitelikte olmasının gerekliliğidir. Mücbir sebep olarak nitelendirilen olayın daha önceden öngörülme ihtimalinin bulunmaması gerekir. Ayrıca bu öngörülemez nitelik arz eden olayın aynı zamanda önlenemez sonuçlar doğurması da bir diğer kriter olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu ifade ile kastedilen, idarenin her türlü araç, gereç, tesis ve personelini tam kapasite ile kullansa dahi sonuçların önüne geçemeyecek oluşudur. Bu çalışmada idarenin sorumluluğu başlığı özelinde mücbir sebep kavramı anlatılmaktadır. Bu kapsamda öncelikle idarenin sorumluluğu kavramı tanımlanarak, tasnif edilmiştir. İdarenin kusurlu ve kusursuz sorumluluk ilkeleri sıralanarak, sorumluluğu ortadan kaldıran durumlar, mücbir sebep kavramı merkezinde incelenmiştir. Hangi doğal afet durumlarının mücbir sebep kapsamında değerlendirilebileceği, ilkeler ve içtihatlar ışığında açıklanarak, idarenin sorumluluğu kavramı ile nedensellik ilişkileri analiz edilmiştir.

Anahtar Kelimeler: İdarenin Sorumluluğu, Kusurlu Sorumluluk, Kusursuz Sorumluluk, Mücbir Sebep, Doğal Afet.

Pursuant to the provisions of 125/7 of the 1982 Constitution, "The Administration is obliged to pay the damage arising from its own actions and transactions." This principle, which we call the financial responsibility of the administration, is one of the basic requirements of the state of law. The financial responsibility of the administration is divided into two sub-headings in itself. These; faulty responsibility and strict liability cases. Faulty liability, also expressed as service fault; objective, independent, objective and independent. Faulty responsibility, which is not directly evaluated through the fault of a certain public official, but through an anonymous quality, is the main and primary reason for the administration's responsibility. Force majeure, fault of the injured party, fault of third parties and unexpected situations can eliminate or reduce the faulty and flawless responsibility of the administration. The standard example of the concept of force majeure, which forms the center of this study, in the doctrine is natural disaster situations. In order for any natural disaster to have a quality that can eliminate the responsibility of the administration, it must contain various criteria within itself. These criteria are; irresistibility, unpredictability and externality. The concept of externality means that the natural disaster occurs outside the will or activities of the administration. Another criterion for qualifying natural disasters as force majeure is; It is the necessity of the natural disaster to be of a quality that has not been encountered before, related to the intensity, location, duration and frequency. The event described as force majeure should not be foreseen beforehand. In addition, the fact that this unpredictable event has unavoidable consequences is another criterion. In this study, the concept of force majeure is explained in the title of the responsibility of the administration. In this context, first of all, the concept of the responsibility of the administration  was defined and classified. By listing the faulty and strict liability principles of the administration, the situations that eliminate the responsibility are examined in the center of the concept of force majeure. Which natural disaster situations can be evaluated within the scope of force majeure is explained in the light of principles and jurisprudence, and the causality relations with the concept of the responsibility of the administration are analyzed.

Keywords: Liability of the Administration, Faulty Liability, Strict Liability, Force Majeure, Natural Disaster.