GEÇMİŞE DÖNÜK TOPLUMSAL CİNSİYET OKUMALARINDA BAŞVURU KAYNAĞI OLARAK POPÜLER TÜRK-İSLAM EDEBİYATI ESERLERİ: MUHAMMEDİYYEÖRNEĞİ


Ünügür Tekin P.

Sözün Tarihi-Tarihin Sözü Tarih ve Edebiyat Arasında Yeni Yaklaşımlar Sempozyumu, Sakarya, Turkey, 25 - 26 November 2021, pp.93-94

  • Publication Type: Conference Paper / Summary Text
  • City: Sakarya
  • Country: Turkey
  • Page Numbers: pp.93-94
  • Ankara Yıldırım Beyazıt University Affiliated: Yes

Abstract

Tarih boyunca toplumsal cinsiyet kalıplarını inşa etmek amacıyla araçsallaştırılan din, ataerkinin norm haline getirilmesinde kullanılmıştır. Böylelikle belli zaman ve değer yargılarının sınırlarına hapsedilen dinî kabul ve pratiklerin, değişen zaman ve gelişmelerin ışığında yeniden anlaşılması ve yorumlanmasının kapıları kapatılmaktadır. Nitekim kadınla ilgili hükümlerin ortaya çıktığı tarihsel ve kültürel zeminin ihmali neticesinde söz konusu hükümler mutlaklaştırılmış, bunun da ötesinde İslam’ın ilk devirlerinde kadınların elde ettikleri haklar, zamanla İslam adına ellerinden alınmaya çalışılmıştır. Sosyal hayata katılım, eğitim gibi iki temel hak bunlar arasındadır.

İslam peygamberi zamanında hemen her alanda etkin olan kadınlar, zaman içerisinde bilhassa uydurma hadisler yoluyla gündelik hayat ve siyaset gibi birçok alandan dışlanmıştır. Kadınların evden çıkarılmamaları, onlara okuma-yazma öğretilmemesi gerektiğiyle ilgili hatta onları doğrudan aşağılayan birçok söz uydurularak hadisleştirilmiştir. Birçoğu Yahudi ve Hıristiyan kaynaklarından alınan bu tür rivayetlerin uydurma olduğu İslam düşünürlerince tespit edilip bunlar belirli kitaplarda toplansa da söz konusu rivayetler, Müslümanların kadın algısını etkilemeye olmaya devam etmiştir. Bu etkinin devam etmesine neden olan unsurlardan birisi de, halkın İslam anlayışının oluşmasında önemli rol oynayan popüler Türk-İslam edebiyatı eserleridir. Hadis rivayetlerini, sıhhatine dikkat etmeden hikâyeleştiren bu eserler, halkın din anlayışının, kaynağı ataerkil kültür olan bu tarz rivayetler doğrultusunda şekillenmesine sebep olmuştur. Söz konusu eserlerin en meşhurlarından biri, Osmanlı döneminde halkın İslam algısını biçimlendirmede önemli rol oynadığı kabul edilen Yazıcıoğlu Mehmed’e (ö. 855/1451) ait Muhammediyye’dir. Eser, müellifi tarafından Megâribu’z-zaman adlı yine kendisine ait Arapça eserden tercüme edilmiş ve manzum formda düzenlenmiştir. Halkın rağbetine mazhar olarak şöhret kazanan eser, tıpkı Süleyman Çelebi’nin (ö. 825/1422) Mevlid’i gibi bestelenerek özel günlerde Muhammediyehanlar tarafından okunmuştur.page105image7319360

İslam dininin temel kaynaklarıyla doğrudan muhatap olamayan halkın din anlayışının teşekkülünde son derece etkili olan Muhammediyye’nin, birçok konuda olduğu gibi toplumdaki kadın algısını şekillendirmede de rol oynadığını söylemek yanlış olmayacaktır. Bilhassa Âdem ile Havva kıssası hakkındaki uydurma rivayetlere dayanarak olumsuz bir kadın imajı çizen eserin, toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin halk tarafından kanıksanmasına, benzeri birçok eserle birlikte hizmet ettiği söylenebilir. Bu doğrultuda çalışmada Muhammediyye’deki olumsuz kadın imajı oluşumuna etki eden içerik mercek altına alınacaktır. Bu içeriğin uydurmahadislerle ilişkisinin ortaya konmasında uydurma hadis literatürüne müracaat edilecektir. Muhammediyye’den hareketle hangi uydurma hadise atıfta bulunulduğunun tespit edilemediği durumlarda, eserin Arapça orijinaline başvurularak tercümesine yansımayan doğrudan bir atfın bulunup bulunmadığı kontrol edilecektir. Bu çalışmayla ayrıca, tarihin bir dönemindeki toplumsal algıları kavrayabilmek için edebiyat eserlerinden yararlanmanın imkân ve gerekliliğinin altı çizilecektir. Bu bağlamda Türk İslam edebiyatının halk üzerinde derin tesirler bırakan popüler eserlerinin, geçmişe dönük toplumsal cinsiyet okumalarında göz önünde bulundurulması önerilmektedir.