Kurgulama Seviyesi Teorisi, Seyirci Etkisi ve Bilişsel Esnekliğin Özgeciliğe Etkisi
VI. Ulusal Psikoloji Lisansüstü Öğrencileri Kongresi, Ankara, Türkiye, 7 - 09 Haziran 2024, (Özet Bildiri)
- Yayın Türü: Bildiri / Özet Bildiri
- Basıldığı Şehir: Ankara
- Basıldığı Ülke: Türkiye
- Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Sosyal mesafe arttıkça bireylerin özgecil davranışta bulunma eğilimi azalır. Ayrıca, başkalarının
varlığı, daha az kişisel sorumluluk hissettirerek özgecil davranış sergileme eğilimini
azaltmaktadır. Bilişsel esnekliği yüksek olan bireylerin, yeni bakış açılarına, farklı seçeneklere
ve değişen koşullara uygun şekilde yanıt verebildikleri için özgecil davranışlarda bulunma
olasılıklarının daha yüksek olabileceği literatür bulguları arasındadır. Bu araştırmanın amacı,
kurgulama seviyesi teorisinin bileşenlerinden biri olan sosyal mesafe ile seyirci etkisinin ve
bilişsel esnekliğin özgecil davranış üzerindeki etkilerini incelemektir. 18-30 yaş arası 188
üniversite öğrencisinden oluşan katılımcılardan Bilişsel Esneklik Envanteri’nin doldurulması
istenmiştir. Ardından katılımcılar, izleyici etkisi (var, yok) ve sosyal mesafe (yakın arkadaş,
yabancı) manipülasyonlarının verildiği senaryo koşullarına rastgele atanmışlardır. Yakın sosyal
mesafede bahsi geçen kişinin katılımcının yakın bir arkadaşı olduğu hayal edilmesi beklenirken
uzak mesafede yabancı bir kişi olduğunun hayal edilmesi beklenmektedir. İzleyici etkisi var
koşulunda senaryo ortamı kalabalık olarak tasvir edilirken izleyici etkisinin olmadığı koşulda
yalnızca katılımcı ve senaryodaki diğer kişinin varlığı tasvir edilir. Senaryoya yönelik
araştırmacılar tarafından hazırlanan özgeciliği ölçen beş soruluk envanter katılımcılar
tarafından tamamlanır. Çalışma sonucunda literatürle tutarlı olarak bilişsel esnekliği yüksek ve
düşük sosyal mesafe (yakın arkadaş) koşulundaki katılımcıların özgecil davranış gösterme
oranları yüksek olsa da istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunamamıştır. Ayrıca, bilişsel
esnekliği yüksek olan katılımcılar izleyici etkisi manipülasyonunda olsalar dahi izleyicilerden
etkilenmeyerek herhangi bir sorumluluk kaybı hissetmeden özgecil davranış gösterirken düşük
bilişsel esneklik grubundaki katılımcılar beklenti doğrultusunda izleyici etkisi koşulunda düşük
özgecil davranış sergilemişlerdir. Sonuç olarak, yardımseverlik, özgecil davranış Türk
kültürünün bir parçası olduğundan katılımcıların kendi ihtiyaç ve arzularından ziyade bir bütün
olarak grubun ihtiyaç ve hedeflerine önem verdiği düşünülmektedir. Dolayısıyla katılımcıların,
seyirci etkisinin varlığını ve yardım edecekleri kişinin yakınlık derecesini önemsemeden
özgecil davranma eğiliminde olduğu düşünülmektedir.