İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN SAĞLIK ÜZERİNE ETKİLERİ
Teknik Rapor, ss.1-80, 2026
- Yayın Türü: Diğer Yayınlar / Teknik Rapor
- Basım Tarihi: 2026
- Sayfa Sayıları: ss.1-80
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Bu rapor, iklim değişikliğinin insan sağlığı üzerindeki kanıta dayalı etkilerini ele almakta; politika yapıcılar, sağlık yöneticileri ve akademisyenler için Türkiye odaklı bir değerlendirme ve yol haritası sunmaktadır. IPCC Altıncı Değerlendirme Raporu (AR6), Lancet Countdown 2025 Küresel Raporu ve Lancet Countdown Europe 2026 Raporu, Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) İklim Değişikliği ve Sağlık Küresel Eylem Planı 2025–2028 [WHA78(27)], Belém Sağlık Eylem Planı, DSÖ COP30 Sağlık ve İklim Değişikliği Özel Raporu (2025), ECDC ve OECD yayınları ile Türkiye Cumhuriyeti’nin resmî verileri (MGM, TÜİK, HSGM, OGM ve İklim Değişikliği Başkanlığı) esas alınmıştır. İklim değişikliği, günümüzde yalnızca çevresel bir tehdit değil, aynı zamanda toplumların sağlık düzeyini, yaşam süresini, sağlık sistemlerinin işleyişini ve ekonomik refahını doğrudan etkileyen önemli bir halk sağlığı sorunu haline gelmiştir. İklim değişikliği; aşırı sıcaklıklar ve sıcak hava dalgaları, orman yangınları, aşırı meteorolojik olaylar ve hava kalitesindeki bozulmalar gibi doğrudan ve dolaylı mekanizmalar aracılığıyla mortalite ve morbiditeyi artırırken, bulaşıcı hastalıkların coğrafi dağılımını ve yayılım dinamiklerini de değiştirmektedir. Bunun yanı sıra, iklim kaynaklı sağlık etkileri iş gücü verimliliğinde kayıplara, sağlık harcamalarında artışa ve sağlık sistemleri üzerinde ek bir yük oluşmasına neden olmaktadır. Aşağıdaki göstergelerin her biri, veri yılı ve kaynağıyla birlikte verilmiştir. Farklı veri kuşaklarının karıştırılmaması için hiçbir gösterge yılı belirtilmeden kullanılmamıştır. Küresel yıllık sıcaklık ilk kez 1,5 °C’nin üzerine çıkmıştır 2024, küresel yıllık ortalama yüzeye yakın sıcaklığın sanayi öncesi dönem (1850–1900) ortalamasının yaklaşık 1,55 °C üzerine çıktığı ilk takvim yılı olmuştur; aynı dönemde enerji kaynaklı CO₂ emisyonları da rekor düzeye ulaşmıştır. Atmosferik CO₂ konsantrasyonu son iki milyon yılın en yüksek düzeyindedir; CH₄ 1750’ye göre %166, N₂O ise %25 artış kaydetmiştir. Mevcut azaltım politikalarıyla yüzyıl sonunda öngörülen ısınma, UNEP Emisyon Açığı Raporu 2025’e göre yaklaşık 2,8 °C, Lancet Countdown 2025’in esas aldığı İklim Eylem İzleyici projeksiyonuna göre ise 2,7 °C’dir; iki değer farklı senaryo tanımlarına dayanmakta ve birbirinin yerine kullanılmamalıdır. 2026–2030 ortalaması için 1,5 °C’nin aşılma olasılığı %75, bu dönemde en az bir yılın 1,5 °C sınırını aşma olasılığı ise %91 olarak hesaplanmaktadır. Lancet Countdown 2025’te iklim kaynaklı sağlık risklerini izleyen 20 göstergenin 12’si (%60), verinin bulunduğu en güncel yılda benzeri görülmemiş düzeye ulaşmıştır. Isı ölümleri ve ekonomik kayıplar rekor kırmaktadır Isıya atfedilen küresel ölümler 1990’lara göre %63,2 artarak yılda ortalama 546.000 düzeyine ulaşmıştır (2012–2021 ortalaması; nüfusa göre ayarlanmış hız artışı %23). Bu, dakikada bir kişinin aşırı sıcak nedeniyle hayatını kaybetmesi anlamına gelmektedir. İnsanların 2020– 2024 döneminde maruz kaldığı sıcak hava dalgası günlerinin %84’ünün insan kaynaklı iklim değişikliği olmadan gerçekleşmesi beklenmezdi. Isıya bağlı iş gücü verimlilik kaybı 2024’te 1,09 trilyon ABD doları potansiyel gelir kaybına karşılık gelmiş; yük ağırlıklı olarak düşük ve orta İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN SAĞLIK ÜZERİNE ETKİLERİ 3 gelirli ülkelerde yoğunlaşmıştır. Avrupa cephesinde tablo daha da keskindir: Lancet Countdown Europe 2026’ya göre 2024’te ısıya atfedilen ölüm sayısı 62.775 olarak tahmin edilmiş, izlenen 823 alt-ülke bölgesinin 820’sinde (%99,6) ısı ölüm hızı 1991–2000’e göre artmış, ortalama artış milyonda 52 ölüm/yıl (%95 GA 43–59) olmuştur. Artış özellikle güney Avrupa’da belirgindir; Türkiye de Akdeniz ve Güneydoğu Avrupa ile ortak iklimsel risk özellikleri taşıyan bir coğrafyada yer almaktadır. Maruziyet tarafında da rekorlar kırılmıştır: 2024’te Avrupa’da hafif fiziksel aktivite sırasında en az orta düzey ısı stresi riski oluşturan koşullara kişi başına maruziyet süresi 182 saatle rekor kırmış, bu 1991–2000 ortalamasının 113 saat (%166) üzerindedir; bebekler ve 65 yaş üstü bireyler için sıcak hava dalgası maruziyeti 2,3 milyar kişi-güne ulaşmıştır. Vektör kaynaklı hastalıklar Avrupa’da yeni bir eşiğe geçmiştir Avrupa’da dengue salgın riski 2015–2024 döneminde 1981–2010 referansına göre ortalama %297 artmıştır. Bu ortalama bölgesel farkları gizlemektedir: artış doğu Avrupa’da %340, kuzeyde %189, batıda %147, güneyde ise %74’tür (LC Europe 2026, indikatör 1.3.3). Güney Avrupa’daki göreli artışın diğer Avrupa bölgelerinden daha düşük olması, mutlak riskin düşük olduğu anlamına gelmemektedir; gösterge, referans döneme göre göreli değişimi ifade etmektedir. Aedes albopictus 16 Avrupa ülkesinde ve 369 bölgede yerleşiktir; on yıl önce bu sayı 114 bölgeydi. Avrupa 2025’te rekor kırarak 27 chikungunya salgını yaşamış; Fransa 809, İtalya 384 yerel kaynaklı vaka bildirmiş, İtalya’da Batı Nil virüsü 779 vaka ve 72 ölümle sonuçlanmıştır. ECDC bu tabloyu “yeni normal” olarak tanımlamaktadır. Türkiye’de Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi (KKKA) endemik seyretmekte; vaka sayısı 2024’te 593’ten 2025’te 681’e, ölüm sayısı 20’den 36’ya yükselmiştir. Türkiye kritik risk bölgesindedir ve 2025 bir eşik yılı olmuştur Akdeniz havzası küresel ortalamadan yaklaşık %20 daha hızlı ısınmakta; Avrupa ise 1990’ların ortasından bu yana on yılda ~0,5 °C ile en hızlı ısınan kıta konumundadır. MGM’nin 2025 iklim değerlendirmesine göre Türkiye’nin 2025 yılı ortalama sıcaklığı 15,1 °C ile 1991–2020 normalinin 1,2 °C üzerinde gerçekleşmiş ve son 55 yılın en sıcak beşinci yılı olmuştur; yılın 365 gününün 268’inde sıcaklıklar normallerin üzerinde seyretmiştir. 25 Temmuz 2025’te Silopi’de ölçülen 50,5 °C ülke tarihinin en yüksek sıcaklığıdır; 191 istasyonda maksimum sıcaklık rekoru kırılmış, Şırnak’ta 34 gün süren sıcak hava dalgası yaşanmış, Temmuz 2025 (26,9 °C) son 55 yılın en sıcak Temmuz ayı olmuştur. 2025 aynı zamanda son 61 yılın en kurak yılıdır. 2025 yılında 3.224 orman yangınında toplam 81.473 hektar orman alanı zarar görmüştür. Haziran–Temmuz 2025’teki yoğun yangın döneminde ise farklı olayların toplamında 17 kişinin hayatını kaybettiği ve 50 binden fazla kişinin tahliye edildiği bildirilmiştir. Sağlık sektörü hem etkilenen hem de emisyonlara katkı veren taraftır Health Care Without Harm ve Arup’un 2019 tarihli çalışmasına göre küresel sera gazı emisyonlarının %4,4’ü sağlık sektöründen kaynaklanmaktadır; DSÖ’nün 2025 tarihli yayınları bu payı ~%5 olarak vermektedir. 2019 küresel sağlık sektörü karbon ayak izi analizinde emisyonların yaklaşık %71’inin tedarik zincirinden kaynaklandığı hesaplanmış olup; sağlık sektörü tek başına değerlendirilseydi dünyanın beşinci büyük emisyon kaynağı olurdu. Öte yandan iklim eylemleri güçlü sağlık ortak faydaları sunmaktadır: DSÖ’nün iklim ve sağlık alanındaki değerlendirmelerine göre, beş kanıtlanmış müdahalenin uygulanması yılda yaklaşık 2 milyon yaşamı kurtarabilir ve yatırılan her 1 ABD doları için yaklaşık 4 ABD doları tutarında fayda sağlayabilir. Bu değerler DSÖ COP30 Özel Raporu’nda yer almamaktadır ve ayrı bir belgeye dayanmaktadır. DSÖ COP30 Özel Raporu’nda aktarılan maliyet–fayda analizlerine göre, iklime dirençli bina kodlarının benimsenmesi ve uygulanması, önlenen kayıplar açısından yatırılan her 1 ABD doları başına yaklaşık 11 ABD doları fayda sağlayabilmektedir. Bu bulgular, iklim değişikliğinin sağlık üzerindeki etkilerinin artık geleceğe ilişkin uzak bir risk değil, günümüzde gözlenen, giderek büyüyen ve çok boyutlu bir halk sağlığı sorunu olduğunu ortaya koymaktadır. Aşırı sıcaklıklar, hava kirliliği, doğal afetler, bulaşıcı hastalıkların değişen dağılımı, ruh sağlığı sorunları, beslenme ve su güvenliğindeki bozulmalar ile sağlık sistemleri üzerindeki artan baskı, iklim değişikliğinin insan sağlığını doğrudan ve dolaylı yollarla etkilediğini göstermektedir. Mevcut bilimsel kanıtlar, bu etkilerin zaman içinde daha sık, daha şiddetli ve daha geniş toplum kesimlerini etkileyebileceğine işaret etmektedir. Bu nedenle iklim değişikliği ile sağlık arasındaki ilişkinin bütüncül bir yaklaşımla ele alınması; risklerin izlenmesi, etkilerin erken belirlenmesi, kırılgan grupların korunması, sağlık sistemlerinin hazırlıklı olması ve etkili uyum ile azaltım yaklaşımlarının geliştirilmesi açısından temel önem taşımaktadır.
This report addresses the evidence-based impacts of climate change on human health, offering a Turkey-focused assessment and roadmap for policymakers, health managers, and academics. It is based on the IPCC Sixth Assessment Report (AR6), the Lancet Countdown 2025 Global Report, the Lancet Countdown Europe 2026 Report, the World Health Organization (WHO) Global Action Plan on Climate Change and Health 2025–2028 [WHA78(27)], the Belém Health Action Plan, the WHO COP30 Special Report on Climate Change and Health (2025), ECDC and OECD publications, as well as official data from the Republic of Turkey (MGM, TÜİK, HSGM, OGM, and the Climate Change Presidency).
Today, climate change is not merely an environmental threat; it has become a critical public health issue directly affecting populations' health status, life expectancy, health system operations, and economic well-being. Climate change increases mortality and morbidity through direct and indirect mechanisms—such as extreme temperatures and heatwaves, wildfires, extreme meteorological events, and deteriorating air quality—while altering the geographic distribution and transmission dynamics of infectious diseases. Furthermore, climate-induced health impacts lead to losses in labor productivity, increases in healthcare expenditures, and an added burden on health systems.
Each of the following indicators is presented alongside its data year and source. To avoid mixing different data cohorts, no indicator is used without specifying its year.
Global Annual Temperature Exceeded 1.5 °C for the First Time
The year 2024 marked the first calendar year in which the global annual average near-surface temperature reached approximately 1.55 °C above the pre-industrial baseline (1850–1900); during the same period, energy-related CO₂ emissions also reached record levels. Atmospheric CO₂ concentrations are at their highest level in two million years; CH₄ increased by 166%, and N₂O increased by 25% compared to 1750.
Under current mitigation policies, projected warming by the end of the century is approximately 2.8 °C according to the UNEP Emissions Gap Report 2025, and 2.7 °C according to Climate Action Tracker projections relied upon by the Lancet Countdown 2025; these two values are based on different scenario definitions and should not be used interchangeably. For the 2026–2030 average, the probability of exceeding 1.5 °C is calculated at 75%, while the likelihood of at least one year exceeding the 1.5 °C threshold during this period is estimated at 91%. In the Lancet Countdown 2025, 12 out of 20 indicators (%60) tracking climate-related health risks reached unprecedented levels in the most recent year with available data.
Heat-Attributable Deaths and Economic Losses Break Records
Global heat-attributable deaths have increased by 63.2% compared to the 1990s, reaching an annual average of 546,000 (2012–2021 average; population-adjusted rate increase of 23%). This equates to one person losing their life every minute due to extreme heat. It is estimated that 84% of the heatwave days people were exposed to during the 2020–2024 period would not have occurred without human-induced climate change. Heat-related labor productivity loss corresponded to a potential income loss of 1.09 trillion USD in 2024, with the burden heavily concentrated in low- and middle-income countries.
On the European front, the picture is even sharper: according to Lancet Countdown Europe 2026, heat-attributable deaths in 2024 were estimated at 62,775. Heat mortality rates increased in 820 out of 823 sub-national regions monitored (99.6%) compared to 1991–2000, with an average increase of 52 deaths/year per million (95% CI 43–59). This increase is particularly marked in Southern Europe; Turkey shares common climatic risk characteristics with the Mediterranean and Southeastern Europe.
Exposure records were also broken: in Europe in 2024, per-capita exposure duration to conditions posing at least a moderate heat stress risk during light physical activity reached a record 182 hours—113 hours (166%) above the 1991–2000 average. Heatwave exposure for infants and adults over 65 years of age reached 2.3 billion person-days.
Vector-Borne Diseases Cross a New Threshold in Europe
The risk of dengue transmission in Europe increased by an average of 297% during 2015–2024 compared to the 1981–2010 baseline. This average masks regional differences: the increase was 340% in Eastern Europe, 189% in Northern Europe, 147% in Western Europe, and 74% in Southern Europe (LC Europe 2026, Indicator 1.3.3). The lower relative increase in Southern Europe does not imply low absolute risk; the indicator reflects relative change against the baseline period.
Aedes albopictus is established in 16 European countries and 369 regions—up from 114 regions a decade ago. In 2025, Europe set a record by experiencing 27 chikungunya outbreaks; France reported 809 locally acquired cases, and Italy reported 384. In Italy, West Nile virus resulted in 779 cases and 72 deaths. The ECDC describes this situation as the "new normal."
In Turkey, Crimean-Congo Hemorrhagic Fever (CCHF) remains endemic; the number of cases rose from 593 in 2024 to 681 in 2025, with deaths increasing from 20 to 36.
Turkey is in a Critical Risk Zone, and 2025 Was a Threshold Year
The Mediterranean basin is warming approximately 20% faster than the global average, while Europe has been the fastest-warming continent since the mid-1990s at ~0.5 °C per decade. According to MGM’s 2025 climate evaluation, Turkey's average temperature in 2025 was 15.1 °C—1.2 °C above the 1991–2020 norm—making it the fifth warmest year in the last 55 years. Temperatures exceeded normal levels on 268 out of 365 days.
On July 25, 2025, a temperature of 50.5 °C recorded in Silopi set a new all-time high for the country; maximum temperature records were broken at 191 weather stations, Šırnak experienced a heatwave lasting 34 days, and July 2025 (26.9 °C) became the hottest July in the past 55 years. The year 2025 was also the driest year in the last 61 years. In 2025, a total of 81,473 hectares of forest were damaged across 3,224 wildfires. During the intense fire period of June–July 2025, a aggregate total of 17 people lost their lives and over 50,000 were evacuated across various incidents.
The Healthcare Sector is Both Impacted by and Contributes to Emissions
According to a 2019 study by Health Care Without Harm and Arup, 4.4% of global greenhouse gas emissions originate from the healthcare sector; WHO publications from 2025 estimate this share at ~5%. The 2019 global healthcare carbon footprint analysis calculated that approximately 71% of these emissions stemmed from the supply chain; if the healthcare sector were a country, it would rank as the world's fifth-largest emitter.
On the other hand, climate actions offer strong health co-benefits: according to WHO assessments in climate and health, implementing five proven interventions could save approximately 2 million lives annually and yield about 4 USD in benefits for every 1 USD invested. These specific figures are not included in the WHO COP30 Special Report and draw from a separate document. Cost-benefit analyses cited in the WHO COP30 Special Report indicate that adopting and enforcing climate-resilient building codes can generate approximately 11 USD in benefits for every 1 USD invested in terms of avoided losses.
These findings demonstrate that the impacts of climate change on health are no longer a distant future risk, but an observed, growing, and multidimensional public health challenge today. Extreme temperatures, air pollution, natural disasters, shifting distributions of infectious diseases, mental health issues, disruptions in food and water security, and mounting pressures on healthcare systems demonstrate that climate change affects human health through direct and indirect pathways.
Current scientific evidence indicates that these impacts may become more frequent, severe, and widespread over time. Therefore, addressing the relationship between climate change and health through a holistic approach is essential for monitoring risks, identifying impacts early, protecting vulnerable groups, ensuring health system readiness, and developing effective adaptation and mitigation strategies.