Memlük Kahiresi'nde Tasavvufi Bir Kurum: Şeyhûniyye Hankahı (756-922/1355-1517)
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, -, Türkiye
Tez Danışmanı: Ömer Yılmaz
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Desteklendiği Program: Öğretim Üyesi Yetiştirme Programı (ÖYP)
Özet:
Memlükler, Haçlı ve Moğol istilalarını durdurup Abbâsî Hilâfeti’nin ihyasına öncülük ederek Kahire’yi İslam dünyasının siyasi, dini ve ilmi merkezlerinden biri haline getirmiştir. Selçuklu, Zengî ve Eyyûbî dönemlerinden devraldıkları himaye geleneğini vakıf müessesesi üzerinden genişletmiş, ilmi ve tasavvufi zümreleri zengin gelirli kurumlarla desteklemişlerdir. Memlük döneminde hankahlar sufilerin ibadet, zikir ve ikamet mahalli olmanın ötesine geçerek yüksek ilmi tahsil ile tasavvufi terbiyeyi tek çatı altında birleştiren tam teşekküllü kurumlar olarak öne çıkmıştır. Bu çalışma, söz konusu dönüşümü Memlük hankah formunun en olgun örneklerinden biri olan Şeyhûniyye Hankahı örneğinde incelemektedir.
Emir Seyfeddin Şeyhû el-Ömerî (öl. 758/1357) adına inşa edilen Şeyhûniyye Hankahı’nın vakfiyesinde dört mezhep fıkhı, hadis, semâ ve kıraat-ı seb‘a tedrisatıyla birlikte belli sayıda sufi-talebe ve çeşitli hizmet erbabı için cihetler tahsis edilmiştir. Ayrıca hankah mensupları hem ilmi derslere hem tasavvufi huzur meclislerine katılmakla mükellef tutulmuştur. Bu açıdan Şeyhûniyye, zahiri ilimler ile tasavvufi yaşantıyı şahsında birleştiren “sufi-alim” profilini hem şeyhlik ve müderrislik kadrolarında istihdam ederek görünür kılmış hem bünyesinde barındırdığı “sufi-talebeler”i yetiştirmek suretiyle bu profili yeniden üretmiştir.
Vakfiyenin öngördüğü işleyişin fiiliyata geçirilmesinde, hankahın -aynı zamanda Hanefî müderrisliğini ve vakıflarının nazırlığını uhdesinde bulunduran- sufi meşihatı makamı etkin bir rol üstlenmiştir. Otoritesini büyük oranda hankahın kurucu şeyhi Ekmeleddin el-Bâbertî’den (öl. 786/1384) alan bu makam, ondan sonra vakfiye şartı gereği dönemin önde gelen Hanefî alimlerine tevdi edilmiştir. Böylece Şeyhûniyye, Hanefî-Mâtürîdî geleneği en üst makamında temsil eden bir kurum olmuş, bununla birlikte diğer ilmi mansıplarında dönemin seçkin alimlerini istihdam ederek farklı mezhep ve disiplinlerin kesişim noktası haline gelmiştir. Şeyhûniyye, bu güçlü yapısı sayesinde İslam dünyasının farklı bölgelerinden gelen ilim ve tasavvuf erbabını kendine çeken geniş bir entelektüel ağ tesis etmiştir. Bu ağ içinde Anadolu ayrıcalıklı bir konuma sahip olmuştur. Zira dönemin Anadolu coğrafyasının önde gelen sufi-alimlerinden birçoğu Şeyhûniyye’de Bâbertî halkasında yetişmiş, bir kısmı buraya yerleşmiş bir kısmı ise geri dönse de sonrasında kendi talebelerini buraya yönlendirmiştir. Öte yandan Şeyhûniyye Mısır yerel muhitlerinin de odağında yer almış, köklü ulema ailelerinin mensupları küçük yaşlardan itibaren burada yetişip sonrasında çeşitli mansıplarda istihdam edilmiştir.
Literatürde daha çok mimarisi ve vakıf yapısıyla ele alınan Şeyhûniyye Hankahı, bu çalışmada tasavvuf tarihinin dinamikleri açısından ele alınmakta, ilmi ve tasavvufi ağları bakımından incelenmektedir. Araştırma tabakat, vefeyât, hıtat ve vekâyinâme türü kaynakları prosopografik yöntemle çapraz okuyarak hankah mensuplarının kolektif biyografisini inşa etmektedir. Bu yönüyle, Memlük döneminde tasavvufi bir kurumu sufi-alim profili üzerinden analiz ederek tasavvufun sosyal ve kurumsal tarihine katkı sunmayı hedeflemektedir.