Bilgeliğin Öz-Bildirim ve Performans Ölçümleri ile Değerlendirilmesi ve Yürütücü İşlevlerle İlişkisi
Tez Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi, Psikoloji, Türkiye
Tez Danışmanı: Dr. Öğr. Üyesi Gülten Ünal
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Bu çalışmanın amacı, Türk kültüründe bilgelik kavramını psikolojik bir perspektiften ve
yürütücü işlevler (İng. executive functions; EF) ile ilişkisini incelemektir. Bu amaçla bilgelik
için performans ölçümleri (BWP, Berlin Bilgelik Modeli ve GWR, Grossmann’ın Bilgece
Muhakemesi) ve öz-bildirim ölçeği (SAWS, Kendine Yönelik Bilgelik Algısı Ölçeği)
kullanılmıştır. EF için ise baskılama (yap/yapma görevi) ve görev-değiştirme paradigmaları
kullanılmıştır. Çalışmaya 149 üniversite öğrencisi katılmıştır. Çalışmanın sonuçlarına göre,
yaş ile bilgelik ölçümleri arasında ilişki yoktur. BWP'de kadınlar erkeklerden daha iyi
performans göstermiştir. SAWS'ın deneyim boyutunda erkek katılımcılar kadınlara göre
daha yüksek puan bildirmiştir. Gelir algısı, BWP'nin belirsizliği tanıma boyutu ile pozitif
korelasyona sahiptir. Anne eğitim durumunun ve yaşanılan yerin bilgeliğin bazı boyutları
açısından farklılık oluşturduğu bulgulanmıştır. Ortalama puanlara göre, katılımcılar
SAWS'ta yüksek düzeyde bilgelik raporlamışlardır, BWP için ortalama bir performans
sergilemişlerdir ve en düşük performansı GWR’de göstermişlerdir. Ayrıca, SAWS'ın GWR
ile negatif korelasyon eğiliminde olduğu gözlemlenmiştir. Ayrıca hem BWP hem de GWR
arasında -alt boyutlar açısından- pozitif korelasyon eğilimi gözlenmiştir. SAWS ve BWP ise
ilişkili değildir. BWP’nin belirsizliği tanıma alt boyutu görev değiştirme ile pozitif
korelasyon gösterirken, inhibisyon performansı ikinci yap/yapma görevinde GWR toplam
puanı ile pozitif korelasyon göstermektedir. Diğer EF (inhibisyon, görev-değiştirme) ile
bilgelik ölçümlerinin (BWP, GWR ve SAWS) toplam puanları arasında herhangi bir
korelasyon gözlenmemiştir. İyi uyum değerlerine sahip Yapısal Eşitlik Modellemesi (YEM)
sonuçlarına göre, üst-düzey EF ve üst-düzey bilgelik değişkenleri arasında .43 korelasyon
iv
gözlenmiştir ancak kovaryans analizine göre bu korelasyon anlamlı değildir. Üst-düzey
bilgelik değişkeni, GWR (.76) ve BWP (.23) ile pozitif yükleme göstermektedir ancak
SAWS (-.37) ile negatif bir ilişki göstermektedir. Dolayısıyla, kendilerini bilge olarak
değerlendiren bireylerin performans ölçümlerinde düşük puanlar aldığı bir paradoks
gözlemlenmiştir. Ayrıca, YEM regresyon sonuçlarına göre bir değişkenin bilgelik kavramını
tek başına açıklamakta yetersiz kalması bilgeliğin karmaşık doğasını doğrulamaktadır.
Bulgular, GWR'nin durumun farklı şekillerde gelişebileceğinin ve değişimin tanınması
boyutunun EF kullanımıyla önemli bir şekilde ilişkili olabileceğini göstermektedir.